Luigi Pirandello (1867–1936), nhà văn, nhà viết kịch và tiểu luận gia kiệt xuất của Ý, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học hiện đại nhờ khả năng phơi bày những nghịch lý trong thân phận con người. Ông được trao giải Nobel Văn học năm 1934 “cho sức mạnh táo bạo và sự tinh tế trong việc làm sống dậy những vấn đề tâm lý và triết học qua nghệ thuật kịch và tự sự”.

Trong số các tác phẩm quan trọng, Il fu Mattia Pascal (Người từng là Mattia Pascal, 1904) giữ một vị trí đặc biệt. Đây không chỉ là cuốn tiểu thuyết đưa tên tuổi Pirandello vượt khỏi biên giới Ý, mà còn trở thành một cột mốc của văn học châu Âu đầu thế kỷ XX.

Câu chuyện xoay quanh Mattia Pascal – một người đàn ông vốn sống đời tầm thường và bất hạnh, bỗng tình cờ bị coi là đã chết sau một vụ nhận dạng nhầm xác. Nắm lấy cơ hội, anh quyết định “chết đi” để tái sinh dưới một thân phận mới, Adriano Meis, với hy vọng làm lại cuộc đời. Nhưng cuộc phiêu lưu hiện sinh này nhanh chóng biến thành bi kịch: thoát khỏi ràng buộc quá khứ, anh cũng đánh mất mọi căn cước xã hội và pháp lý, không thể kết hôn, không thể yêu, không thể sống như một con người thực sự. Cuối cùng, anh buộc phải quay về, nhưng cũng không còn chỗ đứng trong đời cũ – trở thành “kẻ đã chết hai lần” và sống kiếp lưu đày ngay trên chính quê hương mình.

Qua hành trình phi lý và chua chát ấy, Pirandello đặt ra những câu hỏi căn cốt về bản ngã, tự do và thân phận cá nhân trong guồng máy xã hội. Ông cho thấy khi con người trút bỏ “chiếc mặt nạ” do hoàn cảnh hoặc cộng đồng áp đặt, họ lại đối diện với khoảng trống khôn cùng: không còn ai nhận ra mình, cũng chẳng còn biết mình là ai.

Người từng là Mattia Pascal vừa mang tính tiên phong của tiểu thuyết hiện sinh – trước cả Sartre hay Camus – vừa giàu chất tự sự, hài hước xen lẫn bi thương. Giọng văn Pirandello khéo léo đan cài triết luận, châm biếm và những nghịch lý cay đắng của đời sống, tạo nên một điển phạm của chủ nghĩa Pirandellismo – dòng văn học đặt sự bất ổn và mâu thuẫn của nhân dạng ở trung tâm.

Bản dịch tiếng Việt này được thực hiện dựa sát nguyên tác, với nỗ lực chuyển tải đầy đủ sắc thái châm biếm, triết lý và sự tinh tế trong ngôn ngữ của Pirandello. Hy vọng tác phẩm sẽ đưa độc giả Việt Nam đến gần hơn với thế giới nghệ thuật đầy nghịch lý và mê hoặc của một trong những bậc thầy văn chương thế kỷ XX.