LUIGI PIRANDELLO: NGƯỜI LÀM VỠ GƯƠNG CỦA CÁI TÔI

Luigi Pirandello lớn lên tại Agrigento, nơi những mỏ lưu huỳnh khô cháy của cha ông luôn là nỗi ám ảnh về sự khắc nghiệt của thực tại. Thay vì tiếp quản công việc kinh doanh của gia đình, ông sớm bị văn chương lôi cuốn. Sau khi học tại Palermo rồi Rome, ông sang Đại học Bonn (Đức) nghiên cứu ngôn ngữ và bảo vệ luận án tiến sĩ. Những năm tháng ở Đức không chỉ mở rộng tri thức mà còn giúp ông tiếp xúc với triết học hiện đại, đặt nền móng cho câu hỏi sẽ theo ông suốt đời: liệu con người có bao giờ thực sự biết mình là ai, hay chỉ là hàng vạn mảnh ghép phản chiếu từ ánh mắt của người khác?

Bước ngoặt bi kịch của đời ông đến vào năm 1903. Mỏ lưu huỳnh phá sản và vợ ông – bà Antonietta – rơi vào cơn sang chấn tâm thần, hoang tưởng ghen tuông triền miên. Pirandello đã chọn sống cùng nỗi đau ấy suốt nhiều thập kỷ, chăm sóc một người vợ không còn nhận ra mình. Đối với ông, đời sống và nghệ thuật không bao giờ tách rời; ông tin rằng con người chỉ có thể thấu hiểu bản thân bằng cách nhìn lại những "vai diễn" mà mình đã sống.

Sự nghiệp của Pirandello là một hành trình thách thức những lối mòn. Khi công diễn Sáu nhân vật đi tìm tác giả năm 1921, khán phòng Teatro Valle ở Rome đã rơi vào hỗn loạn. Có người reo hò, có người la ó gọi ông là "kẻ điên". Pirandello không tranh cãi; ông hiểu rằng phản ứng dữ dội ấy là dấu hiệu cho thấy sân khấu đã buộc khán giả phải nhìn nhận nghệ thuật bằng một cách hoàn toàn khác. Sau này, nếu Sáu nhân vật đi tìm tác giả đặt câu hỏi về ranh giới giữa hư cấu và hiện thực, thì tiểu thuyết Một, Không ai và Hàng vạn người đã đẩy câu hỏi ấy đến tận cùng: mỗi con người tồn tại trong vô số phiên bản khác nhau trong mắt người khác và không bao giờ sở hữu một bản ngã duy nhất.

Năm 1934, Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel cho Pirandello. Ông không chỉ được vinh danh vì những vở kịch xuất sắc, mà vì đã thay đổi tận gốc ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Nhiều học giả xem ông là chiếc cầu nối giữa sân khấu hiện thực thế kỷ XIX và chủ nghĩa phi lý của Beckett, Ionesco hay Pinter sau này. Đối với Pirandello, giải thưởng không khép lại hành trình sáng tạo mà chỉ xác nhận rằng những truy vấn của ông về bản ngã con người đã trở thành vấn đề trung tâm của cả thế kỷ.

Pirandello qua đời năm 1936, để lại một di chúc đầy khắt khe: không hoa, không lễ tang, không bia mộ. Ông muốn trở về làm bụi cát của đất Sicily, đúng như cách ông luôn nhìn nhận con người: chỉ là một hạt bụi trong chiếc gương vỡ của vũ trụ. Có lẽ Pirandello không mong con người tháo bỏ chiếc mặt nạ của mình, bởi ông biết điều đó gần như không thể. Điều ông mong muốn là chúng ta đủ tỉnh táo để nhận ra mình đang đeo mặt nạ. Và ngay từ khoảnh khắc ấy, con người đã bắt đầu tự do.